ทั้งสองอย่างเรียกว่าถ่านเหมือนกัน แต่เส้นทางจากต้นไม้ถึงเตาต่างกันคนละแบบ และความต่างนั้นอธิบายเกือบทุกอย่างที่ตามมา
ในร้านขายของชำหรือในซูเปอร์มาร์เก็ต ถ่านสองแบบวางอยู่ข้างกัน ราคาต่างกันไม่มาก และทั้งคู่เขียนว่าถ่าน คนซื้อจึงมักคิดว่าเป็นสินค้าเดียวกันที่รูปทรงต่างกัน
ความจริงคือทั้งสองต่างกันตั้งแต่ขั้นตอนแรกของการผลิต และความต่างนั้นอธิบายเกือบทุกอย่างที่ตามมา ทั้งเรื่องเถ้า ควัน กลิ่น และพฤติกรรมของไฟ
ถ่านไม้ก้อนหรือที่เรียกกันว่า lump charcoal ผลิตด้วยการนำไม้ทั้งท่อนเข้าเตาแล้วให้ความร้อนในสภาวะที่อากาศเข้าถึงจำกัด ความชื้นและสารระเหยถูกไล่ออกไป เหลือโครงคาร์บอนที่ยังคงรูปทรงและโครงสร้างเดิมของไม้
นี่คือเหตุผลที่ถ่านไม้ก้อนแต่ละก้อนขนาดไม่เท่ากัน หักแล้วเห็นลายเสี้ยนไม้ และเคาะแล้วมีเสียงกังวาน เพราะมันยังเป็นไม้ชิ้นนั้นอยู่ เพียงแต่เปลี่ยนสภาพไปแล้ว
ถ่านไม้ก้อนไม่ได้ถูกผลิตขึ้น แต่ถูกเปลี่ยนสภาพ ส่วนถ่านอัดแท่งถูกประกอบขึ้นมาใหม่
นิยามตามมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชนระบุไว้ชัดเจนว่า ถ่านอัดแท่งคือผลิตภัณฑ์ที่ได้จากการนำวัตถุดิบธรรมชาติ เช่น กะลามะพร้าว กะลาปาล์ม ซังข้าวโพด มาเผาจนเป็นถ่าน แล้วอาจนำมาบดเป็นผงหรือเม็ดก่อนอัดเป็นแท่ง หรือนำวัตถุดิบอย่างแกลบและขี้เลื่อยมาอัดเป็นแท่งก่อนแล้วจึงนำไปเผา1
| เส้นทาง | ลำดับขั้นตอน | ผลที่ได้ |
|---|---|---|
| เผาก่อน แล้วอัด | เผาวัตถุดิบเป็นถ่าน → บดเป็นผง → ผสมตัวประสาน → อัดขึ้นรูป → ตากแห้ง | ควบคุมคุณภาพถ่านได้ก่อนอัด แต่ต้องใช้ตัวประสานเพราะผงถ่านไม่เกาะตัวเอง |
| อัดก่อน แล้วเผา | อัดชีวมวลเป็นแท่ง → นำแท่งเข้าเตาเผา | ไม่ต้องใช้ตัวประสานมาก เพราะลิกนินในชีวมวลทำหน้าที่ประสานเอง แต่คุมคุณภาพยากกว่า |
ผงถ่านไม่เกาะตัวกันเอง จึงต้องมีตัวประสานเพื่อให้ขึ้นรูปและคงรูปได้ ตัวประสานที่ใช้กันมากที่สุดในไทยคือแป้งมันสำปะหลัง
งานวิจัยในไทยหลายฉบับใช้อัตราส่วนแป้งมันต่อผงถ่านราว 1 ต่อ 10 โดยน้ำหนัก3 ขณะที่งานที่ศึกษาถ่านอัดแท่งจากไม้ไผ่ทดลองอัตราส่วนผงถ่านต่อแป้งมันต่อน้ำหลายระดับ ตั้งแต่ 10 ต่อ 1 ต่อ 3.5 ไปจนถึง 10 ต่อ 3 ต่อ 5.54
ตัวประสานอื่นที่ใช้กันได้แก่กากน้ำตาล ดินเหนียว และมูลสัตว์ ซึ่งแต่ละชนิดให้ผลต่อค่าความร้อนและปริมาณเถ้าต่างกัน
ตัวประสานอย่างแป้งมันหรือกากน้ำตาลไม่ใช่สารเคมีอันตราย เป็นวัสดุธรรมชาติที่กินได้ด้วยซ้ำ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความเป็นพิษ แต่อยู่ที่มันไม่ใช่คาร์บอน ทุกกรัมของตัวประสานคือกรัมที่ไม่ให้ความร้อนเท่าถ่าน และส่วนใหญ่กลายเป็นสารระเหยหรือเถ้าเมื่อเผา
งานวิจัยที่ศึกษาถ่านอัดแท่งในตลาดยุโรประบุว่า มีรายงานการผสมหินปูน ปูนขาว หรือแคลเซียม ราว 2 ถึง 3 เปอร์เซ็นต์ เพื่อสองวัตถุประสงค์ คือทำให้ขี้เถ้าเป็นสีขาว และลดอัตราการเผาไหม้ให้ช้าลง2
นอกจากนี้ยังมีรายงานว่าถ่านอัดแท่งเกรดต่ำบางชนิดใช้โซเดียมไนเตรตช่วยให้จุดติดง่าย ซึ่งเป็นสาเหตุของกลิ่นแปลกในช่วงนาทีแรกที่จุด และเป็นที่มาของคำแนะนำที่ว่าให้รอจนถ่านอัดแท่งขึ้นขี้เถ้าสีขาวทั่วก้อนก่อนจึงเริ่มย่าง
เพราะแต่ละแบบถูกออกแบบมาเพื่อแก้ปัญหาคนละอย่าง
เราผลิตถ่านไม้ก้อน จึงต้องระวังไม่ให้บทความชุดนี้กลายเป็นการโจมตีคู่แข่ง ความจริงคือถ่านอัดแท่งที่ผลิตดีมีคุณภาพใช้งานได้จริง และมีข้อได้เปรียบที่ถ่านไม้ก้อนไม่มี บทความถัดไปจะดูตัวเลขจากงานวิจัยว่าแต่ละแบบต่างกันจริงแค่ไหน โดยไม่เลือกข้างล่วงหน้า
ตัวเลขในบทความนี้มาจากงานวิจัยที่วิเคราะห์ตัวอย่างเฉพาะกลุ่มในเงื่อนไขของแต่ละการศึกษา ถ่านอัดแท่งและถ่านไม้ก้อนในตลาดมีคุณภาพแตกต่างกันมากตามผู้ผลิตและวัตถุดิบ จึงไม่ควรใช้ตัวเลขเหล่านี้ตัดสินสินค้าชิ้นใดชิ้นหนึ่งโดยไม่มีผลวิเคราะห์ของสินค้านั้นเอง
ถ่านไม้ก้อนจากกิ่งไม้ผลเนื้อแข็ง ไม่มีตัวประสานและไม่มีสารเติมแต่ง
คาร์บอนคงตัว เถ้า ค่าความร้อน และอัตราส่วนเชื้อเพลิง
ภาพรวมของถ่านสามประเภทในตลาดไทย