ของเหลวสีน้ำตาลแดงที่ได้จากควันในเตาเผาถ่าน มีสารประกอบมากกว่าสองร้อยชนิด ใช้ถูกวิธีช่วยได้จริง แต่ใช้เข้มข้นเกินไปเพียงครั้งเดียวก็ทำใบไหม้ได้ทั้งแปลง
ในเตาเผาถ่านหนึ่งรอบ สิ่งที่กลายเป็นถ่านมีเพียงราวหนึ่งในสามของน้ำหนักไม้ ส่วนที่เหลือระเหยออกไปเป็นควัน และควันส่วนหนึ่งควบแน่นกลับมาเป็นของเหลวสีน้ำตาลแดงที่เรียกว่าน้ำส้มควันไม้
คนจำนวนมากซื้อมาใช้เพราะได้ยินว่า “ไล่แมลงได้” แล้วเทผสมน้ำตามความรู้สึก ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของปัญหาเกือบทั้งหมดที่เกิดขึ้นตามมา
น้ำส้มควันไม้มีสารประกอบทางเคมีมากกว่า 200 ชนิด ตัวหลักที่มีบทบาทได้แก่
ลักษณะของน้ำส้มควันไม้ที่ใช้ได้คือใส สีน้ำตาลแดง มีกลิ่นควันไม้ และมีรสเปรี้ยว โดยงานวิจัยระบุช่วง pH ไว้ราว 1.5–3.7 ขึ้นกับชนิดไม้และวิธีเก็บ ส่วนเกณฑ์ที่ใช้กันทั่วไปสำหรับสินค้าที่พร้อมใช้อยู่ที่ pH ประมาณ 2.5–3.5
สารกลุ่มเดียวกันที่ช่วยยับยั้งเชื้อรา ก็คือสารที่ทำให้ใบไหม้ถ้าใช้เข้มข้นเกินไป
น้ำส้มควันไม้ที่เพิ่งเก็บจากปล่องยังมีน้ำมันดินและทาร์ปนอยู่ ซึ่งเป็นสารที่อุดปากใบพืชและมีสารก่อมะเร็งกลุ่ม PAHs สูง การนำไปใช้ทันทีจึงให้ผลตรงข้ามกับที่ต้องการ
วิธีทำให้บริสุทธิ์แบบดั้งเดิมคือพักไว้ในภาชนะทึบแสงปากแคบ อย่างน้อย 90 วัน โดยไม่ขยับ จากนั้นจะแยกออกเป็นสามชั้นชัดเจน
ดูดเฉพาะชั้นกลางออกมา แล้วกรองผ่านผ้าขาวบางอีกครั้งก่อนบรรจุ
ถามผู้ขายว่าเก็บที่อุณหภูมิเท่าไรและพักมากี่วัน ถ้าตอบไม่ได้ แปลว่าไม่ได้ควบคุมกระบวนการ น้ำส้มควันไม้ที่ดีต้องเก็บเฉพาะช่วงอุณหภูมิปากปล่อง 80–150 องศาเซลเซียส เพราะนอกช่วงนี้จะปนทาร์มาก และเมื่อเทใส่แก้วใสควรมองทะลุได้ ไม่ขุ่นและไม่ดำ
| การใช้งาน | อัตราส่วน | วิธีใช้และข้อควรระวัง |
|---|---|---|
| ฆ่าเชื้อและแมลงในดิน | 1 : 20 | พ่นลงดินก่อนเพาะปลูก อย่างน้อย 10 วัน ห้ามปลูกทันที เพราะปฏิกิริยาในดินช่วงแรกเป็นพิษต่อพืช ประสิทธิภาพระดับนี้เทียบเท่าการรมควันฆ่าเชื้อ |
| ราดทำลายปลวกและมด | 1 : 20 | ราดเฉพาะจุดที่พบ ไม่ราดทั่วแปลงที่มีพืชอยู่ |
| ป้องกันปลวก มด ตะขาบ กิ้งกือ | 1 : 50 | ราดรอบแนวบ้านหรือรอบโรงเรือนเป็นแนวกันชน |
| ดับกลิ่นคอกสัตว์ | 1 : 100 – 1 : 200 | พ่นบนวัสดุรองพื้น ช่วยลดแอมโมเนียและแมลงวัน |
| ไล่แมลง พ่นใบ | 1 : 200 | พ่นช่วงเช้าหรือเย็น เลี่ยงแดดจัด พ่นซ้ำทุก 7–10 วัน |
| เร่งการเจริญเติบโต | 1 : 500 – 1 : 1,000 | ราดโคนต้น ใช้ร่วมกับปุ๋ยหมักได้ |
| แช่เมล็ดพันธุ์ | 1 : 500 | แช่ไม่เกิน 12 ชั่วโมง |
การใช้อัตราส่วนสำหรับราดดิน ไปพ่นใบ ซึ่งเข้มข้นกว่ากันสิบเท่า ผลคือใบไหม้ทั้งแปลงภายในไม่กี่ชั่วโมง จำง่าย ๆ ว่า ยิ่งใกล้พืช ยิ่งต้องเจือจาง ราดดินเข้มข้นได้ พ่นใบต้องจางที่สุด
มีงานวิจัยในไทยที่เปรียบเทียบน้ำส้มควันไม้จากไม้ต่างชนิด ได้แก่ กระท้อน มะขามเทศ มะม่วง และลิ้นจี่ ต่อการไล่แมลงสาบอเมริกัน ซึ่งชี้ให้เห็นว่าชนิดไม้ตั้งต้นมีผลต่อประสิทธิภาพจริง ไม่ใช่แค่กลิ่นที่ต่างกัน
ในทางปฏิบัติ ผู้ผลิตที่แยกไม้ตั้งแต่ต้นทางจะควบคุมคุณภาพได้ดีกว่าผู้ที่ใช้ไม้คละ เพราะรู้ว่าล็อตไหนมาจากอะไร
เรื่องนี้ต้องพูดให้ชัด เพราะมีการโฆษณาเกินจริงอยู่มาก
เก็บในภาชนะทึบแสง ปิดสนิท วางในที่เย็นและไม่โดนแดด อายุการใช้งานยาวถ้าเก็บถูกวิธี แต่ถ้าเห็นตะกอนสีดำเกิดใหม่หรือกลิ่นเปลี่ยนไปจากเดิมชัดเจน ควรกรองซ้ำก่อนใช้
มาตรฐานอ้างอิงสำหรับผู้ที่ต้องการยื่นขอรับรองคือ มผช. 659/2553 น้ำส้มควันไม้ ซึ่งกำหนดทั้งค่า pH ความถ่วงจำเพาะ ลักษณะทั่วไป และการบรรจุ
เก็บเฉพาะช่วงอุณหภูมิ 80–150°C พักตกตะกอนครบกำหนดก่อนบรรจุ ระบุค่า pH และวันพักบนฉลากทุกขวด
ขั้นตอนที่คนส่วนใหญ่ข้ามและทำให้ผลลัพธ์กลับด้าน
ทำไมเตาปิดจึงให้ถ่านมากกว่าสองเท่า